Türk Hukuk Sisteminde Hak Sahibi Tarafından Herkese Karşı İleri Sürülebilen Haklar: Ne Anlama Geliyor?
Hukuk ve İnsanlar: Bir Araya Gelince Ne Olur?
Hukuk, bazen kafamızda çok ciddi, katı ve sıkıcı bir kavram olarak yer ediniyor. Hani, o eski “Avukat dizi”lerinden birinin sahnelerinde izlediğimiz o “Kapanan dosya, artı bir yıl hapis!” tarzı olaylar var ya, tam olarak böyle bir şey. Ama, gelin görün ki hukuk aslında hayatımızın her anına dokunuyor. Evet, çarşıda pazarda, sosyal medyada, hatta en son Instagram’a attığın o story’de bile…
Şimdi şöyle bir soruyla başlayalım: Türk hukuk sisteminde hak sahibi tarafından herkese karşı ileri sürülebilen ve bu nedenle herkesin uymakla yükümlü olduğu haklar, ne adla anılıyor? Dur, düşünme! Hem senin hem de benim beynimde 2-3 kelime dönüyor, o yüzden bir kafan karışmasın.
Hadi, cevaplayalım:
A) Kamu Hakkı!
Evet, doğru duydun! Türk hukuk sisteminde, hak sahibi tarafından herkese karşı ileri sürülebilen haklar, kamu hakkı olarak adlandırılıyor. Şimdi bu cümleyi bir daha okudum da, “Neydi o? Herkese karşı… Kafam karıştı” diyebilirsin. Hadi, sakin ol. Tam anlamadığını biliyorum ama anlatacağım!
Kamu Hakkı: Herkesin Uyduğu Bir “Kural Kitapçığı”
Hadi, kafanı karıştırmamış olalım. Kamu hakkı, herkesin uymak zorunda olduğu bir tür evrensel kurallar bütünü gibi düşün. Mesela bir yol var, o yolda sağa gitmek zorundasın. Hepimiz buna uymak zorundayız. Çünkü bu, her birimizin sahip olduğu kamu hakkı. Yani, sadece senin değil, toplumun tamamının uyması gereken bir kural.
Bunu bir arkadaş sohbetine dökelim:
– Ahmet: “Valla ya, camdan bakınca her şey çok normal görünüyor, trafik falan… Ama senin burada yürümemen gerektiğini unutuyoruz, değil mi?”
– Ben: “Evet, o kadar alışmışım ki trafikte sağa geçmeye, artık ‘Dünya benim etrafımda döner’ modundayım.”
İşte burada işin içine hukuk giriyor! Senin ve herkesin uyması gereken bir kural. Yani o yolda yavaş yavaş ilerlemek, arabaya “Sağ şerit benim” diye seslenmek falan… Yine de aynı sonucu buluyoruz, değil mi?
Kamu Hakkı: Hukukta Herkese Karşı Geriye Dönük Haklar
Peki, bu kamu hakkı, herkesin yükümlü olduğu kurallara nasıl etki ediyor? Şöyle anlatayım: Kamu hakkı, aslında sadece “Vay canına, herkesin uyması gereken bir şey var!” demekle bitmiyor. Aynı zamanda, bir kişi bir hakkını kaybettiğinde, geri alabilmesi de mümkündür. Yani kamu hakkı, bir bakıma bize “Senin hakkını, kimse ihlal edemez!” diyor.
Bir arkadaşım vardı, ismi Burak. Geçenlerde kafede oturduk, bir konuyu açtık. O kadar güzel anlattı ki, bir anda kafamda şimşekler çaktı! “Bir düşün, kamu hakkını kaybettiğin an, onu geri alabiliyor musun?” diye sorup, “Bunun imkanı var mı?” diye düşünmeye başladım.
– Burak: “Yani bir kavmi toplayıp da ‘Herkes sağa geçsin!’ diyebilir miyiz? Yani, bir yolda herkesin sağa gitmesi gerekir mi?””
– Ben: “Evet, tam olarak böyle! Aslında, bu şekilde devlet herkesin uyması gereken kuralları belirler.”
Yani aslında, bu bakış açısıyla, hukukun bir tür sosyal sözleşme olduğunu da söyleyebilirim. Herkesin birlikte hareket etmesi gereken bir sosyal düzen.
Kamusal Hakkın Hayatımıza Etkisi
Sadece yolda değil, aslında her alanda kamusal haklar hayatımıza müdahale edebilir. Mesela kamu sağlığı, çevre düzenlemeleri gibi. Sen, ben, biz hepimiz, bu kurallar dahilinde yaşamak zorundayız. Şimdi bunu kafanda somutlaştırmaya çalış:
Bir kafe var, biraz eski. Ama o kadar eski ki, tabela neredeyse yok olmuş. Ama herkes gidiyor, çünkü yıllardır var. Bir gün, belediye gelip “Burası otopark olacak, buradaki binalar yıkılacak” dediler. “Kafe kapanacak mı?” diye soranlara da, “Evet, öyle oldu, çünkü kamusal hakkı ihlal ediyordunuz.”
Buna da hem komik hem ciddi bir şekilde bakabilirsin: Hukuk, her zaman birinin isyanına dayalı değildir. Aslında bazen seni, hepimizin iyiliği için, kurallara uyduğunda birleştirir.
Sonuç: Hukukun Anlamı
Gelelim sona. Türk hukuk sisteminde hak sahibi tarafından herkese karşı ileri sürülebilen ve bu nedenle herkesin uymakla yükümlü olduğu haklar, bir şekilde bizim hayatımıza entegre olmuş. Ve bu kurallar aslında hayatımızı, belki de farkında olmadan, düzene sokuyor. Kamu hakkı, işte tam burada devreye giriyor.
Biraz karışık olsa da, kamu hakkı basitçe şu: Herkesin uyması gereken kurallar. Çünkü bu kurallara uymak, hepimizin güvenliği ve düzeni için gerekli.
Bunu da unutma: Hayat sadece “Ben” demekle devam etmez, bazen “Biz” demek gerekir.